Co jedzą sarny

Sarna nie żywi się przypadkowo tym, co akurat znajdzie pod nosem. To dziki przeżuwacz o dość delikatnym układzie pokarmowym i bardzo wybiórczym sposobie żerowania. W praktyce oznacza to tyle, że interesują ją rośliny świeże, soczyste, miękkie i zróżnicowane, a nie duże ilości jednego pokarmu. Kto obserwuje sarny przy lesie albo na skraju łąki, ten widzi to dobrze: zwierzę podchodzi, skubnie kilka kęsów, przejdzie parę metrów dalej i znów wybiera coś innego.

Ich menu zmienia się wraz z porą roku, dostępnością roślin i warunkami pogodowymi. Inaczej wygląda żerowanie w maju, gdy wszystko rusza po zimie, a inaczej w styczniu, gdy śnieg przykrywa niską roślinność. Nie da się więc sprowadzić diety sarny do jednej prostej listy. Da się za to dość precyzyjnie opisać, czego szuka najczęściej i czego lepiej jej nie podsuwać.

Naturalna dieta sarny jako przeżuwacza

Sarna jest roślinożercą, ale nie takim, który zjada byle jakie włókniste rośliny w dużych ilościach. To tak zwany selektywny żerowacz. Wybiera części roślin bogatsze w składniki odżywcze i łatwiejsze do strawienia: młode liście, pąki, końcówki pędów, zioła, delikatne trawy, owoce leśne. Twarda, stara masa roślinna ma dla niej mniejszą wartość.

Przeżuwanie jest tu kluczowe. Pokarm trafia najpierw do żołądka złożonego z kilku części, potem wraca do jamy ustnej i jest ponownie rozdrabniany. Taki system działa dobrze tylko wtedy, gdy dieta jest dostosowana do potrzeb gatunku. Gwałtowna zmiana pożywienia albo duża ilość paszy treściwej potrafią mocno rozregulować trawienie. U saren nie widać tego od razu. Problem pojawia się później.

Najlepiej służy im pokarm świeży i urozmaicony. Nie jedzą stale tego samego, bo w naturze mają dostęp do wielu gatunków roślin i z tej różnorodności korzystają. Skład diety zależy więc bezpośrednio od tego, co rośnie w danym miejscu: na skraju lasu, w zaroślach, na polach, w sadach czy przy rowach. Tam, gdzie roślinność jest uboga, sarna częściej sięga po mniej atrakcyjne części roślin.

Główne grupy pokarmu zjadane przez sarny

Dużą część diety stanowią liście, pąki i młode pędy drzew oraz krzewów. Chętnie pobierane są pędy leszczyny, brzozy, wierzby, jarzębiny, malin, jeżyn czy różnych gatunków krzewów rosnących na obrzeżach lasu. Wiosną i na początku lata taki pokarm jest szczególnie cenny, bo zawiera dużo wody i łatwo dostępnych składników odżywczych.

Na łąkach i przy leśnych drogach sarny zjadają rośliny zielne oraz delikatne trawy. Sięgają po koniczyny, zioła, liście bylin, rośliny polne i chwasty rosnące w miejscach nasłonecznionych. Nie pasą się jak krowy na rozległej murawie. Raczej podskubują wybrane rośliny. To widać nawet po śladach żerowania w ogrodzie: kilka obgryzionych końcówek, młode listki znikają, a obok zostaje mnóstwo nietkniętej zieleni.

Gdy wartościowego pokarmu jest mniej, do diety wchodzą gałązki, kora i bardziej zdrewniałe części roślin. Dzieje się tak jesienią i zimą, a także tam, gdzie presja na roślinność jest duża. Obgryzanie pędów młodych drzew to właśnie efekt ograniczonego wyboru. Dla właścicieli sadów i ogrodów bywa to dobrze znany problem.

Sarny jedzą też owoce runa leśnego, nasiona i elementy ściółki. Korzystają z opadłych jabłek, jeżyn, malin, borówek, żurawin, nasion traw i drobnych części roślin dostępnych przy ziemi. Jesienią taki pokarm daje dodatkową energię. Nie jest podstawą diety przez cały rok, ale ma znaczenie.

W jadłospisie trafiają się również grzyby, porosty i inne mniej oczywiste składniki. Nie są pobierane stale i nie wszędzie, jednak sarny potrafią z nich korzystać, gdy są dostępne. Dzika dieta rzadko jest idealnie uporządkowana. I właśnie dlatego tak trudno zastąpić ją jednym typem karmy wykładanej przez człowieka.

Co jedzą sarny

Sezonowe zmiany w żywieniu saren

Wiosną sarna korzysta przede wszystkim z młodych roślin zielnych i świeżych pędów. To czas intensywnego wzrostu roślin, więc pokarm jest soczysty, miękki i bogaty w białko. W terenie dobrze widać, że zwierzęta trzymają się wtedy miejsc, gdzie roślinność rusza najszybciej: skrajów lasu, nasłonecznionych zarośli, miedz i łąk.

Lato to większa różnorodność. W diecie są liście, zioła, trawy i rośliny polne. Sarny żerują na plantacjach, w sadach, na obrzeżach upraw i w wysokiej roślinności przy polach. Jeśli mają łatwy dostęp do młodych pędów albo warzyw, potrafią regularnie wracać w to samo miejsce. Czasem przez kilka wieczorów z rzędu.

Jesienią rośnie znaczenie owoców leśnych, nasion i bardziej energetycznych składników. Zwierzęta wykorzystują to, co dojrzewa i opada na ziemię. Sięgają po bukiew, żołędzie, owoce krzewów oraz resztki roślin uprawnych. To etap przygotowania do trudniejszego okresu, gdy świeżego pokarmu będzie mniej.

Zima zmusza sarny do przejścia na pożywienie uboższe i bardziej włókniste. Pod śniegiem znika niska roślinność, więc pozostają pędy, gałązki, suche części roślin i to, co da się wydobyć spod pokrywy śnieżnej. Wtedy właśnie najlepiej widać, jak bardzo dieta zależy od warunków w terenie.

Pokarm wybierany w warunkach zimowych

W zimie sarny pobierają suche rośliny i siano, jeśli jest dostępne jako uzupełnienie. Siano ma sens tylko wtedy, gdy jest czyste, suche i dobrze przechowywane. Mokre albo spleśniałe szkodzi bardziej niż pomaga. To drobiazg, ale w praktyce często właśnie na jakości paszy wszystko się wykłada.

Duże znaczenie mają pędy świerka, sosny, brzozy i innych drzew oraz krzewów. Sarna obgryza końcówki gałązek, korę cienkich pędów i młode przyrosty. Nie jest to pokarm tak wartościowy jak wiosenne zioła, ale pozwala przetrwać okres niedoboru. W lasach iglastych i mieszanych widać to bardzo wyraźnie na młodnikach.

Do bardziej treściwych składników należą żołędzie, bukiew, kasztany i ziarna. Taki pokarm dostarcza energii, lecz nie powinien dominować w diecie. Nadmiar nasion czy zbóż łatwo zaburza pracę żwacza. Zwłaszcza wtedy, gdy zwierzę długo żywiło się materiałem włóknistym i nagle dostaje dużą porcję czegoś zupełnie innego.

Środowisko żerowania i wpływ otoczenia na menu saren

Podstawowe miejsca zdobywania pokarmu to las, polana, młodnik, zarośla i skraj drzewostanu. W takich strefach roślinność jest najbogatsza i najbardziej zróżnicowana. Sarna potrzebuje właśnie mozaiki środowisk, a nie jednolitej połaci lasu czy otwartego pola bez osłony.

Pola uprawne i ogrody są dla niej atrakcyjne, bo oferują łatwo dostępne, soczyste rośliny. Młody rzepak, zboża ozime, warzywa, pędy drzewek owocowych czy liście krzewów ozdobnych mogą stać się ważną częścią diety tam, gdzie zwierzęta przyzwyczają się do obecności człowieka. To jeden z powodów, dla których sarny pojawiają się blisko zabudowań.

Na terenach podmiejskich menu saren często się zmienia. Korzystają z ogrodów, działek, żywopłotów i roślin sadzonych przy domach. Im łatwiej zdobyć pokarm, tym mniejsza potrzeba szukania go głębiej w lesie. W praktyce zwierzę szybko uczy się takich tras. Wieczorem wychodzi z zadrzewienia, nad ranem wraca. To powtarza się bardzo regularnie.

Pogoda mocno wpływa na wybór pożywienia. Gruba warstwa śniegu odcina dostęp do roślin przyziemnych, a długotrwały mróz ogranicza możliwość pobierania świeżych części zielonych. W takich warunkach sarna przesuwa się w stronę pędów, kory i suchego pokarmu. Jeśli zima jest łagodna, udział naturalnej zielonki pozostaje większy.

Co jedzą sarny

Pokarm oferowany sarnom przez ludzi

Ludzie najczęściej wykładają sarnom warzywa korzeniowe, siano i zielonkę. Marchew, buraki pastewne czy dobre siano są postrzegane jako bezpieczna pomoc, ale znaczenie ma nie tylko sam rodzaj karmy. Liczy się świeżość, czystość i ilość. Jedna sterta warzyw rzucona na zmarzniętą ziemię nie rozwiązuje problemu, a bywa początkiem kłopotów.

W dokarmianiu spotyka się też zboża, owies w snopach i inne pasze treściwe. Taki pokarm daje dużo energii, lecz dla saren nie powinien być podawany bez umiaru. To nie są zwierzęta przystosowane do jedzenia dużych porcji ziaren. Przy gwałtownym zwiększeniu udziału zbóż pojawia się ryzyko zaburzeń trawienia.

Rośliny motylkowe, w tym susze z lucerny czy koniczyny, też bywają używane jako element dokarmiania. Mogą mieć wartość żywieniową, ale tylko przy rozsądnym stosowaniu i dobrej jakości paszy. Zależałe bele, mokre resztki zielonki albo pasza zabrudzona odchodami nie nadają się do wykładania dzikim przeżuwaczom. To zdarza się częściej, niż się wydaje.

Trzeba odróżnić doraźne wyłożenie karmy w trudnym okresie od stałego przyzwyczajania zwierząt do obecności człowieka i regularnego jedzenia w jednym miejscu. To nie jest to samo. Pierwsza sytuacja dotyczy ograniczonej pomocy, druga zmienia zachowanie saren i zwiększa ich zależność od łatwo dostępnego pokarmu.

Pokarm zgodny z potrzebami trawiennymi saren

Dla sarny ważniejsza od obfitości jest jakość paszy. Powinna być świeża, sucha, wolna od pleśni i podawana w sposób, który nie wymusza nagłej zmiany diety. Jeśli zwierzę przez dłuższy czas korzystało z ubogiego, zimowego pokarmu, duża dawka marchwi, ziarna czy soczystej zielonki nie będzie dla niego neutralna.

Wrażliwy układ trawienny źle znosi gwałtowne przestawienie. To jeden z podstawowych błędów popełnianych przy dokarmianiu dzikich przeżuwaczy. W praktyce wygląda to tak, że z dobrej intencji robi się problem: dużo jedzenia, ale nie tego typu i nie w takim układzie, jaki zwierzę jest w stanie bezpiecznie wykorzystać.

Równie ważne jest zachowanie naturalnych nawyków żerowania. Sarna powinna nadal wyszukiwać pokarm w terenie, przemieszczać się i korzystać z różnych źródeł. Stałe karmienie w jednym punkcie rozleniwia, oswaja i ściąga wiele osobników naraz. A to już nie służy ani zwierzętom, ani otoczeniu.

Dokarmianie saren zimą i związane z nim ograniczenia

Temat dokarmiania wraca głównie zimą, szczególnie przy długim zaleganiu śniegu, oblodzeniu i silnym mrozie. W takich warunkach dostęp do naturalnego pokarmu bywa wyraźnie ograniczony. Nie każda zima wygląda jednak tak samo, więc potrzeba pomocy też nie jest stała z roku na rok.

W terenie leśnym rolę w dokarmianiu odgrywają leśnicy i przygotowane miejsca wykładania paszy. Paśniki mają sens wtedy, gdy są prowadzone konsekwentnie, z uwzględnieniem potrzeb gatunku i warunków lokalnych. Chodzi nie tylko o to, co wyłożyć, ale też gdzie i kiedy. Przypadkowe karmienie przy drodze albo pod płotem działa gorzej niż się wydaje.

Uzasadnienie dla dokarmiania pojawia się w skrajnych warunkach, gdy naturalna baza pokarmowa jest trudno dostępna przez dłuższy czas. Pomoc ma wtedy charakter wspierający, a nie zastępujący naturalne żerowanie. Jeśli śniegu nie ma, a zwierzęta bez trudu znajdują pokarm, wykładanie karmy często staje się zbędne.

Jest też wyraźna różnica między pomocą w niedoborze a oswajaniem dzikich zwierząt. Sarna, która zaczyna kojarzyć dom albo ogród z łatwym jedzeniem, szybciej podchodzi pod zabudowania i częściej wraca. Potem trudniej ją od tego odzwyczaić.

Obecność saren przy domach i w ogrodach

Sarny podchodzą do domów przede wszystkim wtedy, gdy znajdują tam łatwy pokarm i względny spokój. Przyciągają je miękkie pędy tui, róż, drzewek owocowych, warzywa zimujące w gruncie, opadłe owoce i wykładane siano. Czasem wystarczy jeden sezon, żeby zwierzę dobrze zapamiętało takie miejsce.

Łatwo dostępne jedzenie wpływa na zachowanie. Sarna skraca dystans, częściej pojawia się o podobnej porze i traci część naturalnej ostrożności. To nie znaczy, że staje się oswojona. Nadal jest dzikim zwierzęciem, tyle że zaczyna korzystać z prostszego źródła pożywienia.

Najrozsądniejsze jest ograniczanie kontaktu z ludźmi i nieprzyzwyczajanie saren do karmienia przy domu. Mniej bodźców, mniej hałasu, mniej gonienia zwierzęcia po ogrodzie. Spokój naprawdę ma znaczenie.

Produkty niewskazane i najczęstsze błędy w żywieniu saren

Najgorszym pomysłem są resztki kuchenne i pokarm przetworzony. Chleb, ciasta, obierki z przyprawami, gotowane warzywa, słone produkty czy karmy przeznaczone dla innych gatunków nie nadają się dla saren. Taki pokarm nie odpowiada ich fizjologii i może prowadzić do poważnych zaburzeń trawienia.

Problemem bywa też nadmiar jednego rodzaju karmy. Nawet produkt uznawany za bezpieczny, podawany w dużej ilości i bez urozmaicenia, przestaje być dobrym rozwiązaniem. Dieta oparta głównie na ziarnie, samych burakach albo wyłącznie sianie nie odpowiada temu, jak sarna żywi się w naturze.

Nie nadają się pasze spleśniałe, zmarznięte, zabrudzone ziemią lub odchodami. Pleśń i fermentacja są dla przeżuwaczy realnym zagrożeniem. W praktyce to częsty błąd: ktoś chce pomóc, więc wykłada to, co zalega w stodole albo zostało po innych zwierzętach. Dla dzikiej sarny taka pomoc może być po prostu szkodliwa.

Wiele nieporozumień bierze się z przekonania, że istnieje jedno uniwersalne jedzenie dla wszystkich dzikich przeżuwaczy. Nie ma czegoś takiego. Inaczej żywi się sarna, inaczej jeleń, a jeszcze inaczej zwierzęta gospodarskie trzymane na paszy przygotowanej przez człowieka. Przenoszenie zasad między gatunkami kończy się błędami.

Skutki niewłaściwego dokarmiania widać później: osłabienie kondycji, problemy trawienne, większe skupianie się zwierząt w jednym miejscu, wzrost ryzyka chorób i utrata naturalnej ostrożności. Dla sarny najbezpieczniejsze pozostaje to, do czego jest przystosowana od początku — zróżnicowany pokarm roślinny wyszukiwany w środowisku, a nie przypadkowa dieta układana przez człowieka.

Przewijanie do góry